“Gaza is herleid tot een giftige vuilnisbelt”

Bron https://apache.be/2026/02/04/gaza-herleid-tot-giftige-vuilnisbelt

“Een genocide door ecocide”, zo omschrijven Palestijnse mensenrechtenorganisaties de oorlog in Gaza. Niet alleen doodde het Israëlische leger massaal Palestijnse burgers en kinderen, ook het water, de lucht en de bodem werden doelbewust vernietigd.

Op 19 oktober 2025 postte Mazin Qumsiyeh, bioloog en directeur van zowel het Palestine Museum of Natural History als van het Institute of Biodiversity and Sustainability van de universiteit van Bethlehem, een getuigenverklaring op zijn blog Popular Resistance, die hij richtte aan juryleden en rechters van het voorlopig nog onbestaande Gazatribunaal. Hij wil hen wijzen op een aspect dat wel vaker wordt miskend tijdens gewapende conflicten: de totale vernietiging van ecosystemen en de leefomgeving. Ecocide.

Wat volgt is een lijst met feiten en bewijzen. Het Israëlische leger verwoestte serres, boomgaarden, akkers, pleisterplaatsen van trekvogels en leefgebieden van kwetsbare dieren als gazelles, gieren, caracals – een soort wilde kat – gieren en arenden. Bulldozers ontwortelden de meeste amandelbomen, vijgenbomen en olijfbomen. Bombardementen met fosforbommen en munitie met verarmd uranium hebben de grond in Gaza vergiftigd. Waterzuiveringsinstallaties en waterbevoorrading zijn tot puin herleid, waardoor naar schatting 100.000 liter rioolwater dagelijks in zee stroomt. Midden 2024 werd de totale hoeveelheid aan brokstukken van de aanhoudende bombardementen op gebouwen en infrastructuur geschat op 50 miljoen ton, afval waaruit asbest en zware metalen lekken in de bodem, het water en de lucht. Met iedere explosie dwarrelen toxische stofdeeltjes rond die longen, planten, dieren en bodem besmetten en verzieken. Alleen al in de eerste 120 dagen van de militaire operatie stootten militaire vliegtuigen, voertuigen en bombardementen 652.000 ton CO₂ uit.

Ecologische Nakba

Gaza, vertelt Qumsiyeh aan de telefoon, “is herleid tot een giftige vuilnisbelt van 365 vierkante kilometer. Het is een ecologische Nakba. Als er ooit een Gazatribunaal wordt opgericht, en ik hoop van harte dat het gebeurt, dan moet de huidige Israëlische regering zowel vervolgd worden voor genocide als voor ecocide. De vernietiging en vergiftiging van de leefomgeving in Gaza is geen spijtige nevenschade. Het is een doelbewuste strategie om het land onleefbaar te maken voor mensen, planten en dieren en om iedere link tussen de Palestijnse bevolking en het land uit te wissen.”

Met iedere explosie dwarrelen toxische stof-deeltjes rond die longen, planten, dieren en bodem besmetten en verzieken

De ecologische ravage, zo benadrukt Qumsiyeh, begon niet op 7 oktober 2023, maar heeft diepe wortels in de koloniale bezetting. “Het is altijd deel geweest van de onderdrukking van de Palestijnse bevolking. Honderd jaar geleden werd het meer van Hula drooggelegd. Het was een uniek ecosysteem met bijzondere fauna en flora, een rustplaats voor trekvogels en een leefgebied voor de lokale bevolking. Het is etnisch gezuiverd onder het mom van malariabestrijding. Het meer werd gedraineerd, mensen werden verjaagd en minstens 219 dier- en plantensoorten verdwenen. En dat is maar één voorbeeld.”

Qumsiyeh wijst verder op het stroomgebied van de Jordaan en hoe Israël het debiet van de rivier stuurt om waterschaarste te veroorzaken. “Het stroomgebied werd westwaarts afgeleid. Niet omdat Israël dat water nodig heeft, wel om de Palestijnen die in de Jordaanvallei wonen te beroven van hun toegang tot water. Ooit stroomde de Jordaan aan 1.350 miljoen kubieke meter per jaar, nu vloeit er amper 20 miljoen kubieke meter water per jaar door. Water is een handig wapen in een regio waar de klimaatverandering ongemeen hard toeslaat”, vertelt hij. 

“Als ik het Bethlehem uit mijn jeugd vergelijk met hoe het nu is, zie ik hoe de verwoestijning om zich heen grijpt. Maar opnieuw: dat is niet zomaar een gevolg van de klimaatcrisis. Het is vooral een gevolg van doelgericht Israëlisch beleid. Volk én land moeten vernietigd worden. Alle herinnering aan wat er was voor de zionisten Palestina bezetten, moet uitgevaagd worden.”

Dertien keer Hiroshima

En dan is er het systematisch omhakken van bomen in bossen en boomgaarden. “De voorbije zeventig jaar”, gaat Qumsiyeh verder, “heeft Israël miljoenen inheemse bomen gekapt en vervangen door Europese naaldbomen. Zogezegd om het land te vergroenen. Maar deze monocultuur van naaldbomen is een aanslag op de biodiversiteit. Hun naalden verzuren de bodem en verhinderen dat oorspronkelijke eiken of berken de kans krijgen weer op te schieten. Bovendien zijn naaldbomen niet aangepast aan een mediterraan klimaat. Ze zijn zeer vatbaar voor bosbranden. Ook die nemen de laatste jaren toe.”

De som van al deze aanslagen op het landschap – de introductie van invasieve soorten, de vernietiging van habitats, het rechttrekken en verleggen van stroomgebieden, verwoestijning – heeft als uitkomst dat de toestand van het milieu catastrofaal is, zegt Qumsiyeh. “De genocide in Gaza heeft dat nog eens verscherpt. Alleen al het feit dat de hoeveelheid bommen die het Israëlische leger op Gaza heeft gedropt vergelijkbaar is met dertien atoombommen die op Hiroshima vielen, is voldoende om een volledig stuk land tot diep in de ondergrond te vernietigen. Bovendien weten we niet welke munitie er allemaal gebruikt is. Gaza was een laboratorium voor nieuw wapentuig. Ook daarvoor bestaan bewijzen. Het Israëlische leger schepte erover op op sociale media.”

Door een blokkade van meer dan twintig jaar, opeenvolgende militaire operaties, een wankele economie en verdroging door de klimaatcrisis was de milieuschade al aanzienlijk

Om van ecocide te spreken, moet de beschadiging, vernietiging of het verlies van ecosystemen grootschalig, wijdverspreid, ernstig en langdurig zijn. Niet alleen Qumsiyeh is ervan overtuigd dat de acties van de Israëlische overheid in Gaza aan deze voorwaarden voldoen, ook verschillende rapporten wijzen op de systematische aanvallen op het leefmilieu. Op vraag van de Palestijnse staat in december 2023 onderzocht het VN-milieuprogramma (UNEP) de milieu-impact van “het conflict in Gaza”. Omdat Israël geen onderzoekers ter plaatse toestond, baseerden de verslaggevers zich op satellietbeelden, posts op sociale media, extrapolaties van eerdere oorlogen.

Door een blokkade van meer dan twintig jaar, opeenvolgende militaire operaties, een wankele economie en verdroging door de klimaatcrisis was de milieuschade al aanzienlijk. Toch waren er pogingen tot verbetering. Een vijfde van de huishoudens beschikte voor de genocide over zonnepanelen, het natuurgebied Wadi Gaza had een nieuwe waterzuiveringsinstallatie op zonne-energie, de regio was zelfvoorzienend in groenten en eieren en men slaagde erin citrusvruchten, olijven, amandelen, aardbeien en bloemen te exporteren naar Europa en de Westelijke Jordaanoever.

Diepe verzilting

Al deze lichtpuntjes werden de laatste jaren van de kaart geveegd. Naast de totale vernieling van riolering, waterbevoorrading, afvalverwerking, akkers, boomgaarden, energievoorziening, waarschuwt het rapport ook voor de diepe verzilting van de ondergrond. Op 30 januari 2024 gaf het Israëlische leger het bevel het tunnelnetwerk van Hamas onder water te zetten. “UNEP weet niet in welke mate Israël water in de tunnels heeft gepompt, maar als grote hoeveelheden zeewater zijn gebruikt, leidt dit niet alleen tot besmetting en verzilting van grondwater, maar ook tot het destabiliseren van de bovengrond.” Met zout grondwater sterft alles af en is geen landbouw, geen leven mogelijk. “De intensiteit van de oorlogsschade is ongeëvenaard”, besluit het rapport. Over ecocide spreekt het zich niet uit. Het woord wordt niet gebruikt.

In maart 2024 richtten de mensenrechtenorganisatie Law 4 Palestine en het Arab Network of Human Rights Institutions, samen met een coalitie van organisaties, een gezamenlijk schrijven aan het Internationaal Strafhof in Den Haag met het oog op “vervolging van de leden van het Israëlische oorlogskabinet voor genocide”. Daarin legden ze een duidelijke link tussen het moedwillig uitmoorden van een bevolkingsgroep en het onleefbaar maken van het land. “In deze context verwijst de term ‘ecocide’ naar de omvangrijke vernietiging door Israël van de ecologische basis van de leefomgeving en ecosystemen in Gaza, in die mate dat de overleving van de Palestijnse bevolking ernstig bedreigd is of zelfs onmogelijk is.”

Mensenrechtenorganisatie El Mezan: “Israël heeft opzettelijk een ecologische ramp gecreëerd in Gaza om de fysieke uitroeiing van de Palestijnse bevolking te bevorderen”

Nog in 2024 publiceerde de Palestijnse organisatie voor mensenrechten El Mezan een rapport over ecocide in Gaza dat, voor zover mogelijk, de vernieling van landbouwgrond, biodiversiteit, de vergiftiging van lucht en bodem in kaart bracht. Of zoals de auteurs schrijven: “De vernietigende milieu-impact van het Israëlische apartheidsregime in Gaza, de effecten van enerzijds grootschalige militaire operaties en anderzijds de economische blokkade maakten het leefmilieu in Gaza al voor oktober 2023 kwetsbaar en verarmd.”

Ondertussen, gaan de auteurs verder, “is de kans reëel dat Gaza volledig onleefbaar is geworden. De verwoesting van ecosystemen bedreigt het overleven van mensen. Israël heeft opzettelijk een ecologische ramp gecreëerd in Gaza om de fysieke uitroeiing van de Palestijnse bevolking te bevorderen. Het is een genocide uitgevoerd door ecocide.”

Wadi Gaza is een van de grootste kustmoerassen in Palestina en een van de belangrijkste in het oostelijke Middellandse Zeegebied. (© UNDP)

De droom van het onbewoonde land

Het doelgericht vernielen van landbouwgronden en olijfbomen noemt El Mezan zowel een uithongeringspolitiek, als een aanslag op de Palestijnse identiteit. “Olijfbomen, symbolen van Palestijnse veerkracht en identiteit, bloeiden ooit overal in Gaza. Nu zijn ze verschroeid, ontworteld door het Israëlische leger, dat zo een essentieel deel van de Palestijnse identiteit van de kaart veegt.” De klassieke tactiek van de kolonisator, noemt Qumsiyeh het. “Door alles te vernietigen lijkt het alsof er niets was. Alsof hier een volk zonder geschiedenis woonde. Alsof hier niet al tienduizend jaar geleden aan landbouw werd gedaan. Het is de perfide droom van het onbewoonde land, het terra nulla. Het is wat gebeurde in Noord-Amerika, waar men miljoenen bizons afslachtte omdat ze zowel voedsel als cultuur van de inheemse bewoners waren. Het is zinloos geweld tegen het menselijke en niet-menselijke leven.”

Historicus Jonathan Vince: “Hoe cynisch ook, voor een genocide kun je deels naar het aantal burgerslachtoffers kijken. Maar hoe bepaal je een ecocide? Tel je de gedode bomen?” 

In Gaza komt dat samen in Wadi Gaza, een moerasgebied met een uniek ecosysteem en een drietal archeologisch waardevolle sites. De rivier Besor, die erdoor stroomt, vormt de informele grens tussen het noorden en het zuiden van Gaza. Het was een open riool. In 2018 startte het VN-ontwikkelingsprogramma (UNDP) een grootschalig restauratieprogramma in de riviervallei. Er werd 30.000 ton afval geruimd, een waterzuiveringsinstallatie gebouwd, inheemse bomen, struiken en grassen werden aangeplant, er kwamen wandelpaden, een vogelobservatiehut. Wadi Gaza moest een groene long worden in een overbevolkt en afgesloten gebied, een ademruimte voor mensen, planten en dieren, het eerste natuurreservaat van Gaza.

“Wadi Gaza was een plek van hoop binnen de realiteit van een bezetting en een blokkade. De waterzuiveringsinstallatie was behoorlijk revolutionair. Drie maanden na de opening lag hij in puin”, vertelt historicus Jonathan Vince. Voor zijn masterthesis Conflict Studies and Human Rights aan de Universiteit van Utrecht documenteerde hij zo gedetailleerd mogelijk de vernietiging van Wadi Gaza sinds oktober 2023.

“Tijdens oorlogen concentreren we ons begrijpelijkerwijze op materiële schade en op menselijke slachtoffers. Er is weinig oog voor het langdurige effect op dieren-, planten- en bodemleven. Dat is ook veel moeilijker in kaart te brengen. We hebben geen archief. Of toch geen systematisch archief. Er zijn luchtfoto’s van de Britse luchtmacht uit de jaren 40 waarop te zien is hoeveel groter en uitgestrekter Wadi Gaza toen was, maar zelfs dat was het product van kolonisatie.” Omdat beeldmateriaal schaars was en veldonderzoek onmogelijk, baseerde Vince zich vooral op satellietbeelden. Maar ook dat bracht uitdagingen mee. Een ingestorte en kapotgebombardeerde waterzuiveringsinstallatie is redelijk makkelijk zichtbaar vanuit de lucht, maar hoe schat je de toxische impact in van bommenkraters en van brandend puin op de bodem, de lucht, het water?

Rivieren gedempt met puin

“Het is logisch dat mensen foto’s op sociale media zetten van hun huis dat verwoest werd, of van dierbaren die werden doodgeschoten of die ze bij een bombardement verloren, maar van vernielde wilde planten, bomen of dieren vind je veel minder bewijsmateriaal. Bovendien kan het zijn dat een bommenkrater een seizoen later vanuit de ruimte groen kleurt omdat de vegetatie weer opschiet. Maar dat zegt niets over het gif dat in de ondergrond is gesijpeld. Nochtans weten we dat bijvoorbeeld bodems in Noord-Frankrijk en België nog steeds sporen dragen van de Eerste Wereldoorlog.”

Hoe schat je de toxische impact in van bommenkraters en van brandend puin op de bodem, de lucht, het water?

Dat de ecologische destructie in Gaza intentioneel is en onderdeel van de militaire strategie, kan Vince op basis van zijn eigen onderzoek niet waterdicht bewijzen. Maar wat hij zag, past wel in een lange geschiedenis waarin het Israëlische leger graansilo’s, boomgaarden, wateropslagplaatsen en andere nuttige infrastructuur doelbewust bestookt. Het duidelijkst kwam dat in Wadi Gaza tot uiting door bulldozers die dag in dag uit door het gebied reden en iedere ondergrond tot bruine modder herleidden. Tot er niets herkenbaars meer overbleef.

“Over de bulldozers kun je duidelijk zeggen dat ze ingezet zijn op plekken zonder militair belang, maar die van essentiële waarde zijn voor de voedselvoorziening, de Palestijnse cultuur of voor de biodiversiteit. Waarom zou je met een bulldozer een moerasgebied verpletteren? Of een boomgaard vernielen? Een archeologische vindplaats? ‘Doe het voor de fun’, moedigden militairen elkaar aan op sociale media. Met bulldozers vernietig je alles. Het land wordt letterlijk genivelleerd. 24 uur per dag en 7 dagen per week, want er zitten niet langer mensen achter het stuur, het zijn van een afstand aangedreven robotbulldozers.”

Maar hoe zichtbaar de sporen van de bulldozers op satellietbeelden ook zijn, de documentatie is altijd onvolledig. “We hebben geen constante livestream. De ene maand zie je nog resten van een boomgaard, de volgende enkel modder met bandensporen. Wat er intussen gebeurd is, hoe ver de vernietiging reikt, dat zie je niet.” Naast vernieling brengt oorlog ook eigen infrastructuur mee die op haar beurt destructief is voor de omgeving. Zo merkte Vince op de satellietbeelden vijftien zogenaamde ‘modderbruggen’ op. Om militair materieel van het noorden naar het zuiden en weer terug te verplaatsen, is de Besor-rivier opgevuld met puin, aarde en brokstukken. Het zijn de zogenaamd tijdelijke bruggen waarover militaire voertuigen rijden. “Op dit moment kunnen we het niet bewijzen, maar het is zeer aannemelijk dat die modderbruggen al het leven dat was teruggekeerd in de rivier gedood hebben. Het is destructieve infrastructuur op zich die ook nog eens de verdere destructie van het land in de hand werkt.”

Milieumisdrijven als oorlogsmisdaad

Volgens Vince lijdt het weinig twijfel dat er in Gaza bovenop een genocide een ecocide plaatsvindt en dat beide elkaar versterken. “De vernietiging van het leefmilieu is intentioneel, ernstig, wijdverspreid en langdurig. Het is al tientallen jaren geweten dat het onderdeel is van de militaire strategie en de bezettingslogica. De vraag is alleen: hoe bewijs je het? Hoe verzamel je voldoende bewijsmateriaal? Het is pijnlijk en cynisch, maar om een genocide aan te tonen, kan je je deels baseren op het aantal burgerslachtoffers. De massaliteit van de doden weegt door. Maar hoe bepaal je een ecocide? Tel je de gedode bomen? Hoe schat je de effecten op lange termijn in van een vergiftigde aarde?” Ecocide, benadrukt Vince, “is een vorm van traag geweld, het is geweld dat niet altijd als geweld erkend wordt – we kappen zo veel bossen – maar waarvan de erfenis generaties lang voelbaar blijft.”

Bioloog Mazin Qumsiyeh: “Als ik het Bethlehem uit mijn jeugd vergelijk met hoe het nu is, zie ik hoe de verwoestijning om zich heen grijpt”

Anders dan genocide, misdaden tegen de mensheid, daden van agressie en oorlogsmisdaden valt ecocide niet onder het Statuut van Rome (het verdrag uit 1998 op basis waarvan in 2002 het Internationaal Strafhof werd opgericht, red.) en kan het niet officieel vervolgd worden door het Internationaal Strafhof, iets waar de internationale campagne Stop Ecocide verandering in wil brengen.

Maar, stipt expert Europees milieurecht Barbara Verhoeve aan, “om milieumisdrijven in tijden van oorlog aan te klagen heb je dat niet nodig. Daarvoor bestaat het juridisch kader.” Het artikel 8(2)(b)(iv) van het Statuut van Rome erkent milieumisdrijven als oorlogsmisdaad als er sprake is van “doelgerichte aanvallen met het besef dat deze aanvallen wijdverspreide, langdurige en ernstige schade veroorzaken aan de natuurlijke omgeving.”

“Er is nog nooit een internationale strafzaak opgestart op basis van dit artikel”, vertelt Verhoeve. “Ook in het aanhoudingsbevel dat het Strafhof uitvaardigde voor de leden van de Israëlische regering, wordt het niet vermeld.” Als reden geeft ook zij de bewijslast aan. “Het klinkt hallucinant, maar zolang je geen bewijs op de grond kan verzamelen heb je niet genoeg gegevens om de vernietiging van het leefmilieu te staven. De vraag is of je die gegevens ooit kan verzamelen. Is er een referentiekader? Kennen we de toestand van het milieu voor de agressie? Weten we welke planten, dieren, habitats verwoest zijn?”

Oorlog in vredestijd

De plantkundige Arthur Galston is officieel de eerste die het woord ‘ecocide’ uitsprak. In een lezing op een conferentie in Washington in februari 1970 omschreef hij het massale gebruik door het Amerikaanse leger van het chemische ontbladeringsmiddel Agent Orange tijdens de Vietnam-oorlog als “ecocide”. Dat het klonk als “genocide” was niet toevallig. Wat militaire strategen “operatie Ranch Hand” noemden en waarbij een arsenaal aan chemische middelen over de dichte wouden van Vietnam werd gestort, had als onmiddellijk resultaat dat bomen hun bladeren verloren, maar de effecten op lange termijn lieten zich aflezen aan kankers en immuniteitsziekten, aan doodgeboren kinderen, baby’s met open ruggen, baby’s met allerlei misvormingen en aan de vernietiging van een ecosysteem. 

In het boek De brandende aarde werpt de Indiaas-Amerikaanse historicus Sunil Amrith de vraag op of niet iedere oorlog een ecocide is

In het boek De brandende aarde werpt de Indiaas-Amerikaanse historicus Sunil Amrith de vraag op of niet iedere oorlog een ecocide is. Hij verwijst daarmee naar het werk van de Franse historicus Emmanuel Kreike, die de Eerste Wereldoorlog de eerste “environcide” noemt. “De vernietiging van de leefomgeving, van de voedselbevoorrading is altijd een oorlogswapen geweest. Dat maakt het niet minder misdadig. Het is de tactiek van de verschroeide aarde die we voor het eerst grootschalig hebben gezien tijdens de Eerste Wereldoorlog.” 

Amrith noemt het een van de belangrijkste inzichten van zijn boek. Hoe innig oorlog en milieuvernietiging, oorlog en klimaatcrisis, oorlog en exploitatie van grondstoffen met elkaar verbonden zijn en hoe weinig die linken onderzocht of uitgesproken worden. “We beschouwen oorlog als een uitzonderingstoestand. Er is voor en na de oorlog. Maar met het einde van een oorlog eindigt de vernietiging niet. De milieugevolgen van oorlog, of het nu gaat over de uitstoot van broeikasgassen, afval, of de vernieling van menselijk en niet-menselijk leven, zijn gigantisch.”

Bovendien, zo voegt Amrith eraan toe, “wordt die destructie van het leefmilieu ook als wapen ingezet in tijden dat oorlogswapens in principe zwijgen. Iedere oorlog is een ecocide, maar ecocide is een vorm van oorlog in vredestijd.”